Son dönemde sıkça kullanılan kavramlardan biri “Lübnanlaşma”dır. Peki, Lübnanlaşma tam olarak ne anlama gelir? Öncelikle “Lübnanlaşma” kavramı, özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısında Lübnan’ın yaşadığı toplumsal ve siyasi parçalanmayı tanımlamak için ortaya çıkmış, zamanla benzer süreçleri yaşayan diğer ülkeler için de güçlü bir metafor haline gelmiştir.
Lübnanlaşma, bir ülkede merkezi otoritenin zayıflaması, dış müdahalelerin artması ve etnik veya mezhepsel kutuplaşmaların derinleşmesiyle birlikte silahlı aktörlerin devletin temel işlevlerini devralması olarak tanımlanabilir. Süreç, devlet kontrolünün aşınmasıyla başlar; topluluklar kendi milis güçlerini ve bölgesel yönetim yapılarını kurar, dış aktörler ise siyasete doğrudan müdahil hale gelir. Lübnan’ın 1975-1990 yılları arasındaki iç savaşı, bu durumun en somut örneklerinden biridir. Ülke, yoğun etnik ve mezhepsel çatışmalar ile dış müdahalelere rağmen devlet bütünlüğünü koruyabilmiş, ancak bunun bedeli oldukça ağır olmuştur.
Eric Bordenkircher, Lübnan deneyimini “devletsiz milletler” olarak adlandırılan bölge devletleri için açıklayıcı bir çerçeve olarak sunar. Bu tür devletlerde güçlü bir ulusal kimlik yerine aşiret, ideolojik, mezhepsel ve etnik kimlikler ön plana çıkar. Bu durum, hem toplumsal uyumu hem de devletin işlevselliğini zayıflatır; kötü yönetişim, yolsuzluk ve dış müdahaleler için uygun bir zemin yaratır. Lübnanlaşma, bu bağlamda, bir devletin sürekli kriz ve parçalanma döngüsüne girmesi, iç ve dış dinamiklerin birbirine karışarak istikrarsızlığı kalıcı hale getirmesi ve toplumun keskin kimlik temelli çizgilerle bölünmesi anlamına gelir.
Tarihsel Kökenler ve Mezhepsel Sistem
Lübnan’ın kendine özgü siyasi yapısı, ülkenin çok kimlikli demografik dokusu ve sömürgecilik mirasıyla şekillenmiştir. Fransız mandası altında kalan Lübnan, 1943’te bağımsızlığını ilan ettiğinde “Ulusal Pakt” adı verilen yazılı olmayan bir anlaşmayla mezhepçi sistemi kurumsallaştırdı. Bu anlaşmaya göre Cumhurbaşkanı Maronit Hristiyan, Başbakan Sünni Müslüman ve Meclis Başkanı Şii Müslüman olmak zorundaydı. Başlangıçta farklı dini topluluklar arasında denge ve uyumu sağlamayı amaçlayan bu sistem, zamanla devleti felç eden, yolsuzluğu besleyen ve siyasi ataleti pekiştiren bir yapıya dönüştü.
Lübnan, 18 resmî dini mezhebi tanır ve 128 sandalyeli parlamentosunu Müslümanlar ve Hristiyanlar arasında eşit şekilde paylaşır. Ancak 1932’den bu yana güncel nüfus sayımı yapılmadığından, bu dağılım günümüz demografik gerçeklerini yansıtmaz. Coğrafi ve kimliksel çeşitlilik, tarihsel kimlik krizleriyle birleşerek mezhepçiliğin derinleşmesine yol açmıştır. Siyasi güç paylaşımı, kimlik gruplarına dayalı olarak düzenlenmiş; her grubun gücün bir kısmını elinde bulundurmasına izin veren bir model geliştirilmiştir. Bu yapı, şiddetli çatışmaları tamamen engelleyemese de toplumsal gerilimi kısmen kontrol altında tutabilmiştir; ancak siyasi istikrar ve ekonomik kalkınma açısından ciddi eksiklikler barındırmaktadır.
Mezhepsel Seçim Sistemi
Lübnan’daki seçim sistemi, mezhepçi düzenin en belirgin yansımalarından biridir. Parlamento’daki 128 sandalye Müslümanlar ve Hristiyanlar arasında eşit olarak dağıtılır ve her grup içinde sandalyeler mezhepler arasında paylaştırılır. Ülke 15 seçim bölgesine, bu bölgeler de mezhepsel dağılıma göre belirlenen 26 alt bölgeye ayrılmıştır. Seçmenler yalnızca kendi alt bölgelerinde oy kullanabilir ve kendi mezheplerine ayrılmış listelerden aday seçebilir. Örneğin bir Sünni yalnızca Sünni adaylara, bir Maronit Hristiyan yalnızca Maronit adaylara oy verebilir.
Bu düzen sadece parlamento için değil; cumhurbaşkanlığı, başbakanlık, bakanlıklar ve belediye meclisleri gibi yerel yönetim organları için de geçerlidir. Ancak farklı mezheplerden partiler seçimlerde dolaylı ittifaklar kurabilmekte ve bu yolla mecliste daha güçlü bir temsil elde edebilmektedir. Örneğin Hristiyan partilerden bazıları Sünni partilerle, bazıları ise Şii partilerle işbirliği yapabilmektedir. Mezheplerin kendi içindeki ideolojik ve çıkar temelli farklılıklar, bu işbirliklerini veya çatışmaları şekillendirebilmektedir.
Bu sistem, bağımsız adayların seçilmesini neredeyse imkânsız hale getirirken, siyasi partiler ve dış destek olmaksızın meclise girmeyi ciddi biçimde zorlaştırmaktadır.
Mezhepsel Kompozisyon ve Bürokrasi
Mezhepsel siyasi yapı, bürokrasiye de doğrudan yansımaktadır. Başarılı bir memurun liyakat temelli olarak yükselmesi zordur; atama ve terfiler çoğu zaman mezhepsel dengeler ve siyasi bağlantılar tarafından belirlenir. Dolayısıyla başarıdan çok, mezhepsel ve siyasal ilişkiler öne çıkar.
Her dini cemaat içinde önde gelen ailelerin siyaset üzerinde belirleyici rol oynadığı görülmektedir. Sistem her mezhebe garantili temsil sağladığından, bu pozisyonlar genellikle ekonomik ve kültürel sermayesi güçlü aileler tarafından doldurulur. Örneğin Lübnan’da Hariri ailesi, sahip olduğu ekonomik güç sayesinde Sünnileri temsil eden Gelecek Hareketi’ni kurmuş ve yönetmiş; ayrıca sistemin Sünni bir başbakan öngörmesi nedeniyle baba-oğul uzun yıllar başbakanlık yapmıştır. Böylece her mezhep içinde adeta bir kast düzeni oluşmuştur. Mezhepler arasında donmuş bir güç dengesi olduğu gibi, mezheplerin kendi içlerinde de güç belirli aileler etrafında sabitlenmiştir. Tarihsel olarak güçlü konumda bulunan aileler, siyaset aracılığıyla bu konumlarını pekiştirir ve böylece varlıklarını sürdürür. Sıradan bir vatandaşın yükselme şansı ise çoğu zaman mezhep içindeki dini veya siyasi liderlerin onayına bağlıdır.
Dış Müdahaleler ve Himaye İlişkileri
Lübnanlaşmanın en kritik unsurlarından biri, dış aktörlerin müdahaleleri ve yerel kimlik gruplarının yabancı himayesine yönelme eğilimidir. Kimlik temelli güç paylaşımı, ulusal bağlılıkları zayıflatırken ulusötesi ilişkileri güçlendirir. Bu durum, yerel aktörlerin dış güçlerle patron-müşteri ilişkisi kurmasına yol açar; dini, etnik ve ideolojik topluluklar kendi çıkarlarını destekleyecek dış destek arayışına girer. Sonuç olarak dış müdahaleler, iç siyasette uzlaşmayı zorlaştırır ve toplumsal bölünmeleri derinleştirir.
Lübnanlaşmanın Sonuçları
Lübnanlaşma, siyasi ve toplumsal yapıda ciddi olumsuzluklar doğurur. Lübnan’da kimlik temelli güç paylaşımı; hükümet istikrarsızlığı, yaygın protestolar, yolsuzluk, ekonomik durgunluk ve zayıf kamu hizmetleriyle kendini göstermektedir. Gücün belirli kimlik gruplarında ve siyasi ailelerde yoğunlaşması, sorumluluktan kaçan bir yönetim anlayışını beslemektedir. Bu sistemde partilerin tüm vatandaşlardan oy alma zorunluluğu bulunmadığı için, siyasetçiler genellikle genel kamu yararını gözetmektense kendi mezheplerine kaynak sağlama çabasına odaklanmaktadır.
Bununla birlikte, Lübnan’ın yaşadığı ekonomik ve siyasi krizler, genç nesillerin kimlik temelli siyasetten ziyade refah ve yaşam kalitesine yönelmesine neden olmaktadır. Mezhepler arası ve mezhep içi kast benzeri engeller, sıradan vatandaşlar için yükselme yollarını tıkamakta ve hayal kırıklığını derinleştirmektedir. Ekonomik çöküş, kayırmacılık ve yolsuzlukla birleştiğinde bu yapı, Lübnan toplumunun geniş kesimleri için yavaş yavaş bir “siyasi boğulma” süreci anlamına gelmektedir.
- Baizidi, R. (2024). Sectarian model of power distribution and political efficiency in governmental structure of Iraq and Lebanon. Geopolitics Quarterly, 19(4), 45–66.
- Bordenkircher, E. (2020). “Lebanonization”: Framing policy for the puzzles of the Middle East. Middle East Policy, 27(1), 123–137.
- Shami, K. (2022, May 10). The ultimate explainer to Lebanon’s 2022 elections. The Cradle. https://thecradle.co/articles/the-ultimate-explainer-to-lebanons-2022-elections
