Ihlamur Kasrı’nda altın varaklı bir salonda yapılan mevlit. Kırk günlük bebeğe tektaş yüzük. “After Umre” partisi. Tesettürlü kadınların yat partilerinde konken oynaması. Alkolsüz şampanyayla kadeh kaldırma merasimi. Bu cümleler tek tek söylendiğinde “uç örnek” gibi durabilir. Yan yana geldiklerinde ise daha büyük bir şeyi gösteriyorlar: Yeni bir zenginlik dili kuruluyor ve bu dil, dindarlığın eski sade sesini bastıracak kadar gür.
Son çeyrek asırda Türkiye’de yaşanan muhafazakâr dönüşüm, yalnızca ekonomik bir zenginleşme hikâyesi değil. Pierre Bourdieu’nün vurguladığı gibi, ekonomik sermaye hızla el değiştirebilir; kültürel sermaye, habitus ve görgü, zevk ve estetik anlayış aynı hızla yer değiştirmez. İşte bu gecikme, bugün gördüğümüz tablonun gerilimini üretir. Muhafazakâr kesim, orta sınıftan üst tabakaya kadar uzanan geniş bir yelpazede, bir zamanlar eleştirdiği seküler yaşam tarzının lüks kodlarını “helal” etiketiyle yeniden üretirken, kendine özgü melez bir form doğuyor.
Bu yazıda lüksün kendisini değil, lüksün meşrulaştırılma ve teşhir biçimini irdeliyorum. Mesele, birinin iyi bir evde oturması ya da iyi bir otelde tatil yapması değil. Mesele, bunun kimlik beyanına, gösteriye, sahnelenmiş bir “ben buradayım” cümlesine dönüşmesi.
Peki bu sahne neden bu kadar iştahlı kuruldu, neden bu kadar hızlı büyüdü? Burada kişisel zevklerden daha güçlü iki dinamik var. Birincisi telafi ve rövanş, ikincisi, habitusun gecikmesiyle birleşen teşhir ekonomisi. Yeni statü içeride sindirilemeyince dışarıda daha yüksek sesle ilan ediliyor.
Bu ilan ihtiyacının arka planında yakın geçmişin dili ve yaraları duruyor. Yıllarca “göbeğini kaşıyan adam” diye aşağılandılar. Başörtüleri yüzünden üniversite kapılarından döndüler. “Makbul vatandaş” olamamanın yüküyle kamusal alanda görünmez sayıldılar. Şimdi bir zamanlar erişilemez görünen statü sembollerini kullanıyor muhafazakârlar. “Biz de varız” demenin en hızlı yolu olarak satın almak, sergilemek, görünür olmak seçiliyor.
Burada bir telafi psikolojisi var. Telafi edilmeye çalışılan sadece maddi yoksunluk değil; yok sayılmışlığın yarattığı kolektif incinme. Veblen’in gösterişçi tüketim teorisi burada başka bir tonda işliyor. Zenginlik sadece zenginlik için değil, geçmişin rövanşı için sergileniyor. Her pahalı hediye, her büyük organizasyon, her abartılı sahne şunu söylüyor: Artık biz de buradayız.
Bunu bazen küçük ama öğretici bir sahnede yakalayabiliyoruz. Sosyal medyada fenomen diye bilinen muhafazakâr bir çiftin videosuna denk gelmiştim. Kadın mutfakta bir şeyler yapıyor. Adam elinde mücevher kutusunu andıran bir paketle geliyor. Kapak açılıyor, içinden bir yüzük ya da estetik bir takı çıkmıyor, bir külçe altın çıkıyor. Kadın şaşkınlıkla ellerini ağzına götürüyor. Adam da “Karım ister de ben almaz mıyım” minvalinde bir cümle kuruyor.
Bu sahneyi ilginç yapan şey hediyenin pahası değil. Şaşkınlığın mantığı. Bir kutu açıldığında duyulan hayret, çoğu zaman ya manevi bir işaretle ilgilidir, bir teklifin işareti olması gibi, ya da estetik değerle ilgilidir, insanı gerçekten etkileyen bir güzellik gibi. Külçe altın ise kasadaki paranın başka bir metaya çevrilmesinden ibaret. Estetik bir varlık değil, ham değer. Bu nedenle buradaki hayret “ne kadar güzel”e değil, “ne kadar büyük”e yönelik bir hayret.
Böyle bir sahnede romantik sembolün yerini değişim değeri alıyor. Yüzük bağlanmayı ima eder, külçe altın ise nakde yakın bir güç ifadesidir. Jest, ilişkiyi romantik bir bağlamdan çıkarıp ticari bir işleme yaklaştırıyor. Hediye incelikle değil, ağırlıkla konuşuyor.
Elbette bu ve benzeri sahneler herkes için geçerli değil. Fakat görünürlüğü belirleyenler çoğu zaman vitrin kurabilen kesimdir. Bu yüzden tartıştığımız şey nicelik değil, sembolün etkisi.
Telafinin trajik ironisi burada belirginleşiyor. Eleştirilen yaşam tarzının biçimlerine duyulan gizli hayranlık neden? Neden özgün bir estetik yavaş gelişiyor? Birinci neden basit: Zevk grameri nesiller boyunca şekillenir. “Sınıf atlamak” bir anda olabilir, ama “sınıfın dili” bir anda kurulmaz. Para gelir ama onu taşıyacak ölçü, incelik ve estetik zaman ister.
İkinci neden daha yapısal. Organizasyon endüstrisi, sosyal medya ekonomisi ve algoritmalar gösterişi ödüllendiriyor. Profesyonel çekimler, sponsorluklar, etkileşim yarışı, “maşallah” yorumları… Sadelik bu zeminde erdem olmaktan çıkıp görünmezliğe dönüşebiliyor.
Bu noktada “Rabbimin nimetini gizlemem” söylemi devreye giriyor. Duha Suresi’ndeki “Rabbinin nimetini anlat” ayeti, tarih boyunca Allah’ın lütuflarını hatırlama ve şükür bağlamında yorumlandı. Bugünse gösterişli bir anın altına yazılan “Elhamdülillah” ifadesi, sahnenin meşrulaştırıcısı gibi çalışabiliyor. Ayet tartışılmaz; tartışılması gereken, ayetin bir vitrin etiketine çevrilmesi.
Şükür, vitrin kurmaz. Vitrin kuruyorsa, adı artık şükür değildir.
Burada güçlü bir psikolojik hareket var. İnsan kendisini başkasına olduğu kadar kendisine de haklı göstermek ister. Şatafatın üstüne “şükür” yazıldığında, vicdanın sesi kısılır. Gösterinin içine “hamd” yerleştirildiğinde, eleştiri kaba bir saldırı gibi duyulur.
Max Weber, Protestan ahlakında sermaye birikiminin çileci karakterini vurgularken, burada tersine işleyen bir süreç görüyoruz. Orada ahlak biriktirmeyi meşrulaştırıyordu; burada ahlak, gösteriyi meşrulaştırabiliyor. Orada çilecilik ibadetti, burada gösteriş şükür sayılabiliyor.
Mahallenin içinden yükselen uyarılar da var. 2019’da vefat eden gazeteci ve köşe yazarı Mehmet Şevket Eygi, yıllar boyunca, bazı insanların “zekâtımı verdim” diyerek tüketimde ölçüyü kaybetmeyi kendine hak gördüğünü yazdı. Sertliği bir yana, işaret ettiği nokta güçlü: İbadet vicdani sigorta değildir. Zekât vermek israfı aklamaz, hac yapmak şatafatı mübah kılmaz. Fakat teşhir ekonomisi, ibadeti bile bir “rahatlama mekanizması”na çevirebiliyor.
“Helal” etiketi de bu dönüşümde merkezi bir rol oynuyor. Alkolsüz şampanya, abdeste mâni olmayan oje, muhafazakâr tatil köyleri. Burada çoğu okuma “özenme”ye takılıyor. Oysa bazen özenmeden daha sert bir şey var: ispat etme ihtiyacı.
Uzun yıllar muhafazakâr Müslüman gruplara “yaşamayı bilmiyorlar”, “eğlenmiyorlar”, “hayatları renksiz” denildi. Kimi din karşıtı çevreler, dinin yaşantıyı hapsettiğini ima etti. Bugünkü şatafatın bir kısmında şu manifesto okunuyor: Biz Müslümanız ama sizin zannettiğiniz gibi sıkıcı değiliz.
Sadece bu da değil. Bu ispat ihtiyacının başka bir boyutu daha var: Küresel ve yerel önyargılara karşı bir savunma mekanizması. Radikal grupların ürettiği karanlık imgeler ve İslamofobik çağrışımlar, bazı dindar zihinlerde “korkutucu değiliz” deme ihtiyacını büyütüyor olabilir. “Bakın elimizde kılıçla, zihnimizde hınçla yaşamıyoruz. Biz de çağdaşız, biz de mutluyuz” mesajı.
İspatın en kısa yolu, karşı tarafın kültürel kodlarıyla konuşmaktır. Kadeh tokuşturma jesti var, ama alkolsüz şampanyayla. Oje var, ama abdeste engel olmayan oje. Deniz kenarı tatili var, ama “İslami otelde”. Böylece aynı karede iki mesaj taşınır: Modern ritüeli yapabiliyorum, dindar kimliğimi de koruyorum.
Baudrillard’ın gösterge değeri ve simülasyon (gerçeğin yerine gerçeğe benzeyen bir “gösteri kopyası”nın geçmesi) kavramları burada işe yarıyor. Mesele içerik değil, simgesel anlam. Kadehler havaya kalkıyor, bardaklar tokuşuyor, kamera yakın plan alıyor. Asıl tüketilen içecek değil, jestin kendisi.
Bu simülasyonun edebî hafızamızda tanıdık bir karşılığı var. Üstelik tersinden bir okumayla karşımıza çıkıyor: Bihruz Bey. Recaizade Mahmut Ekrem’in Araba Sevdası romanındaki bu karakter, şekilci Batılılaşmanın trajikomik tipidir. Biçimleri alır ama anlamı kavrayamaz.
İroni şu ki, muhafazakâr kanat on yıllar boyunca bu şekilciliği eleştirdi. Seküler kesimin dış kabuğu taklit ettiğini, özü ıskaladığını söyledi. Bugün aynı tiplemeyi, bu kez muhafazakâr kesimin vitrin kurabilen bölümünü anlamak için kullanmak, tarihin acı bir dönüşü. Dün taklide itiraz edenlerin, bugün taklidi “helal” bir çerçeveyle yeniden üretmesi, bu dönüşümün en çarpıcı işaretlerinden biri.
Burada Bourdieu’nün “habitus clivé” (yarılmış habitus, yani kişinin içinde iki ayrı yaşam tarzı ve zevk düzeninin çatışması) dediği durum belirginleşiyor. Bir yan geleneksel mahallenin dilini konuşuyor, öteki yan algoritmanın diline uyum sağlıyor. Bu yarılma en görünür biçimde sosyal medyada açığa çıkıyor. Paylaşım, sadece hatıra değil; statü anlatısı.
“After Umre” partileri bu dönüşümün çarpıcı sembollerinden biri. Dönüşte mütevazı bir “eve buyurun” daveti yerine, otel salonunda ışıklı arka fon, profesyonel kamera, masalarda isim kartları… Sunucu “hoş geldiniz” diyor, fotoğrafçı “buraya bakar mısınız” diye sesleniyor. Manevi bir eylem, sosyal bir etkinliğe çevriliyor. “Party değil organizasyon” deniyor. Sanki kelime değişince içerik değişecek.
“Gardırop modernleşti” dendiğinde işaret edilen eksiklik de burada. Dış görünüş değişiyor, ekonomik güç el değiştiriyor; habitus daha yavaş dönüşüyor. Bu bir suç değil, sosyolojik bir gerçeklik. Bedeli ise şu: Özgünlük gecikince gösteri büyüyor, gösteri büyüdükçe vicdan daha çok savunma üretiyor.
Muhafazakâr camianın etkili yazarlarından biri olan Abdurrahman Dilipak’ın “İnandığımız gibi yaşamayınca, yaşadığımız gibi inanmaya başladık” tespiti bu dönemin veciz bir özeti. Altın varaklı salonlarda yapılan mevlitler, helal konseptli lüks oteller, marka logolu tesettürler. Bunlar yeni bir yaşam tarzının sembolleri mi, yoksa kaybolan bir özün telafisi mi?
İşte altın varaklı tevazu tam da bu: Ne sade ne gösterişli olabilen, ikisi arasında sıkışmış bir hâl. Altın varak parlıyor ama ince ve kırılgan. Tevazu var görünüyor ama üstü örtülmüş.
Sonunda mesele şuraya geliyor: Şatafat, bu hikâyede sadece zevkin dili mi, yoksa telafinin ve savunmanın dili mi? “Helal” etiketiyle makyajlanan her ritüel, gerçekten bir rahatlık mı veriyor, yoksa rahatlığın kılığına girmiş bir gerginlik mi taşıyor?
Bu metin bir hüküm cümlesiyle bitmesin. Çünkü hükmü verecek olan ben değilim. Kimin neyi neden sergilediğini, kimin neyi neden sakladığını, en sonunda herkes kendi içinde duyacak.
Tespit günceli yorumlama gerçekleri ifade etme. Gerisi yaşayanların gerçeklerle yüzleşisi. Hocama gözlemlerini gerçekçi, düşündürücü veciz ifadelerle sunuşu için teşekkürler
O kadar net ifade ettmişsiniz ki…👏🏻Soruları okurken cevapları vicdanlarımızda ses veriyor..
Çok güzel Herkesin içinde duyacakları..onemliolan bu..👏👏👏
Çok güzel bir makale olmuş. Bir çoğumuzun aklında olup cümlelendiremediği bir konu, çok bakışlı bir ifadeyle yazıya dökülmüş.
En temel mesele, para olanakları önüne sunsa da, bunları kullanmak ve yaşamak ayrı bir görgü ve süreç. Yanısıra, ayıp sayılanı, itileni, red edileni yeniden kılıflama ve içselleştirme.
Yüz, yüzelli yıl içinde bunu ne kadar çok defa yapmak durumunda kaldı bu toplum…
Bakalım kendimizi ne zaman bulacağız. Tabii önce biz kimiz, onu tarif etmek gerek ki, kerterizi ona göre alalım.
Kaleminize sağlık.tam anlamıyla nokta atışı tespitler.umarım yazı çok kişi tarafından okunur ve özeleştiri yapılmasına vesile olur
Ben de bir Oğlak erkeği olarak Murat Hocam’a teşekkür ederim. Saygılarımla.
TEŞEKKÜRLER. ÖNRMLİ BİR KONU. PARA KONFOR İYİ DE HZ. EBU BEKİR, OSMAN, ÖMER OLABİLEBE. ZAYIF KARAKTERLER İÇİN DÜNYA AFETTİR. VESSELAM.4TE1
TEŞEKKÜRLER. ÖNRMLİ BİR KONU. PARA KONFOR İYİ DE HZ. EBU BEKİR, OSMAN, ÖMER OLABİLENE. ZAYIF KARAKTERLER İÇİN DÜNYA AFETTİR. VESSELAM.4TE1
Sa. Kaleminize sağlık. Çok detay ve iyi bir analizdir. Yalnız bu altın varaklı mekanlarda organizasyon yapanlar sanırım dün meydenlarda devletin yasakcı gücüne karşı başörtüsü mücadelesi verenlerin kendisi değildir. Dün kahraman birileri meydanlarda başörtüsü mücadelesi verirken bugün altın varaklı mekanlarda eğlenenler o gün hiç de başörtülü olarak meydanlaraçıkmadılar. Gücün emrini Allah’ın emrinin önünde tuttular. Meydanlarda başörtüsü mücadelesi verenler, başörtüsünü her hangi bir sıkıntı duymadan takmanın yolunu açınca Allah’a inanıp güce tapan bu altın varaklı kesim de artık başörtüsü takmaya, sakal bırakmaya başladı. Bunların imanı Allah’a, kullukları başka şeylere oldu. Ve durum değişmedi aslında. Başörtüsü mücadelesi veren kahramanların yazdıkları kahramanlık destanlarına bu güce, zevke, eğilime tapanların taşkınlıkları leke düşürmemelidir. Leke düşürtmemeliyiz.
Altın Varaklı Tevazu’dan İtikadlı Nesle
Yeni Dindarlık, Telâfi Psikolojisi ve Mîzân Meselesi Üzerine Bir Katkı
“Altın Varaklı Tevazu: Telâfi Psikolojisi ve Yeni Dindarlık” başlıklı yazı, kanaatimce yalnız bugünün muhafazakâr görünürlük biçimlerine değil, daha derinde bir temsil, şahsiyet ve mîzân krizine temas etmektedir. Yazının işaret ettiği altın varaklı mevlitler, teşhir edilmiş sadelikler, lüksün “helal” etiketiyle yeniden paketlenmesi ve şükrün vitrin diline tercüme edilmesi, münferit aşırılıklar olarak geçiştirilemeyecek kadar mühim alâmetlerdir.
Lâkin burada meseleyi yalnız “dindarlığın bozulması” yahut “muhafazakâr zenginleşmenin görgüsüzlüğü” gibi dar bir zeminde okumak da kanaatimce kâfi değildir. Çünkü karşımızdaki manzara, yalnız servetin el değiştirmesiyle izah edilemeyecek kadar derin; yalnız kişisel zevk meselesine indirgenemeyecek kadar tarihî; yalnız ahlâkî nasihatle geçiştirilemeyecek kadar yapısaldır.
Burada asıl mesele, dindarlığın sûreti ile itikadın cevheri arasındaki mesafenin açılmış olmasıdır.
Zira “dindarlık” tabiri, çoğu zaman ibadetlerin, ritüellerin, kıyafetlerin, sembollerin ve görünür ahlâkî davranışların alanında karşılık bulur. Elbette bunlar kıymetsiz değildir. Hatta sahih bir hayat nizamı içinde bunların her biri kendi yerinde mânâlıdır. Lâkin dindarlık, eğer itikadın derûnî kökünden beslenmiyorsa; yani iman, şuur, edep, erkân, hak, hukuk, adalet, mîzân, takva ve emanet idrakiyle tahkim edilmiyorsa, kolaylıkla bir kimlik vitrini hâline gelebilir.
İşte bugün “altın varaklı tevazu” dediğimiz hâl, tam da bu yarılmanın çarpıcı bir sûretidir.
Tevazu vardır, lâkin sahnelenmiştir; mahviyet sûretinde görünür, fakat nefsin gizli saltanatına hizmet eder hâle gelmiştir. Şükür vardır, lâkin kalbin secdesinden çıkıp vitrinin parıltısına yerleştirilmiştir. Helal hassasiyeti vardır, lâkin arzunun dizginini tutmak yerine tüketim iştihâsına fetvâ temin eden bir perdeye tahvîl edilmiştir. Sadakat vardır, lâkin hakikate değil mahalleye; edep vardır, lâkin derûna değil görüntüye; hayır vardır, lâkin ihsânın sükûtundan ziyade teşhirin gürültüsüne meyleder olmuştur.
Dindarlık görünmektedir, lâkin itikadın iç terbiyesi aynı kuvvetle görünmemektedir. Zikir vardır, fakat fikirle derinleşmemiştir. Merasim vardır, fakat mânâ ile kemâle ermemiştir. Kalabalık vardır, fakat cemiyet şuuru zayıflamıştır. Sembol vardır, fakat remzin ardındaki hikmet perdelenmiştir. Dil vardır, fakat lisân-ı hâl susmuştur. İbadet vardır, fakat emanet idrakiyle tahkim edilmediği yerde eksik kalmıştır.
Hâlbuki itikad, insanın yalnız ne giydiğine, ne yediğine, hangi mekânda bulunduğuna, hangi sembolü taşıdığına yahut hangi kelimeyi telaffuz ettiğine değil; neyi niçin istediğine, hangi nimeti hangi niyetle sergilediğine, hangi arzuyu hangi gerekçeyle meşrulaştırdığına, hangi kazancı hangi hak ve rızâ zemini üzerinde elde ettiğine de hükmeder. İtikad, yalnız sofradaki lokmaya değil, o lokmanın ardındaki emeğe; yalnız kesedeki paraya değil, o paranın içinden geçtiği hak hukuk silsilesine; yalnız yapılan hayra değil, o hayrın nefsin gölgesinden ne kadar azade olduğuna bakar.
Çünkü sûret, sîret ile birleşmediğinde kabuk kalınlaşır, cevher incelir. Şekil, mânâdan kopunca ibadet âdete, tevazu gösteriye, şükür reklama, helal hassasiyeti tüketim ruhsatına, maneviyat ise sınıfsal bir itibar nişanesine dönüşür. O vakit insan, hakikatin eşiğinde diz çökmek yerine kendi görüntüsünün karşısında secde eder hâle gelir. Bu ise dindarlığın değil, itikadsızlaşmış bir temsil arzusunun en hazin tezahürüdür.
Bu sebeple ısrarla “dindar nesil” yerine “itikadlı nesil” tabirini teklif ederken kastettiğim şey de buydu. “Dindar nesil” hedefi, şüphe yok ki toplumumuzun manevî temellerini koruma azminin mühim bir ifadesidir. Fakat bugünün fikrî, ahlâkî ve içtimâî buhranları karşısında yalnız görünür dindarlık kâfi değildir. Bizi bize kırdıran zilletle, taklitçi arzularla, piyasa ahlâkıyla, statü hırsıyla ve teşhir ekonomisiyle mücadele edebilmek için daha derin, daha köklü ve daha dirençli bir kavrama ihtiyaç vardır: itikadlı insan.
Çünkü dindarlık çoğu zaman pratiğe, itikad ise öze vurgu yapar.
Dindarlık namazda, oruçta, kıyafette, merasimde, sembolde ve dilde tezahür eder. İtikad ise bütün bu pratiklerin kalpteki karşılığıdır. Dindarlık görülebilir; itikad çoğu zaman görünmez, fakat insanı içeriden tutar. Dindarlık bazen cemaatin, mahallenin, çevrenin ve görünürlüğün baskısıyla korunabilir; itikad ise yalnız kalındığında da insanı mîzânda tutan derûnî rabıtadır.
Burada itikadı yalnız dar anlamıyla dinî aidiyetin içine hapsetmemek gerekir. İtikad, semavî dinlerin müşterek kalbinde duran hakikat ve adalet duygusuna temas ettiği gibi, insan fıtratının en derin yerindeki “el-Hakk” arayışından da beslenir. Bu yüzden itikad, yalnız neye inandığımızla değil; neyin hakkını gözettiğimizle, kimin rızkına el uzatmadığımızla, hangi lokmayı boğazımızdan geçirirken hangi vicdan muhasebesini yaptığımızla da alâkalıdır.
İşte mesele burada düğümlenmektedir.
Altın varaklı salonlarda yapılan mevlitlerin, lüks tüketimin üstüne yazılan “elhamdülillah”ların, teşhir edilmiş hayırların, gösteriye dönüştürülmüş umre dönüşlerinin ve “helal” etiketiyle meşrulaştırılmış statü yarışlarının asıl problemi, yalnız pahalı olmaları değildir. Asıl problem, dindarlığın sembollerinin itikadın mîzânından koparak bir statü diline dönüşmesidir.
O vakit şükür, şükür olmaktan çıkar; kendini aklama mekanizmasına dönüşür.
O vakit nimet, nimet olmaktan çıkar; gösteri sermayesine dönüşür.
O vakit helal hassasiyeti, Allah rızasına açılan bir kapı olmaktan çıkar; arzuların önüne çekilmiş dinî bir perdeye dönüşür.
O vakit tevazu, insanı küçülterek büyüten bir ahlâk hâli olmaktan çıkar; altın varakla çevrelenmiş bir sahne dekoruna dönüşür.
Bu sebeple meseleyi yalnız “yeni dindarlık” diye isimlendirmek, belki de marazın bir kısmını teşhis etmekle beraber, onun derin kökünü bütünüyle kavramaya yetmeyebilir. Çünkü burada yeni olan yalnız dindarlık biçimi değildir; yeni olan, dindarlığın piyasa, teşhir, statü ve telâfi psikolojisiyle kurduğu melez münasebettir.
Bu melezlik, yalnız muhafazakâr çevrelere mahsus da değildir. Seküler hayat tarzlarında da aynı teşhir arzusu, aynı statü yarışı, aynı görünürlük iştihası, aynı “ben de buradayım” feryadı başka sembollerle zuhur etmektedir. Farklı mahallelerin vitrinleri değişmekte; fakat vitrine mahkûmiyet ortaklaşmaktadır. Birinde “helal lüks”, diğerinde “özgürlük performansı”; birinde “şükür” etiketi, diğerinde “kendini gerçekleştirme” sloganı vardır. Fakat çoğu zaman her ikisinin de derininde aynı yara bulunur: şahsiyetin mîzânını kaybetmesi.
Bugün en ağır marazlarımızdan biri de rabıtasını kaybetmiş, hakikatle bağını koparmış, insanların rızıklarına göz diken, boğazındaki lokmaya el uzatan, doğayı ve çevreyi kâr uğruna katleden; bütün bunları yaparken de bir serâb-ı nefs içinde kendini hâlâ ve hâlâ haklı gören kesimlerin çoğalmasıdır. Bu hâl, yalnız ahlâkî bir zaaf değil; itikadın iç cevherinden kopmuş bir dindarlık sûretinin, piyasa hırsı ve iktidar iştihasıyla birleştiğinde nasıl karanlık bir surete bürünebildiğinin de ibret verici alâmetidir.
Çünkü hakikî itikad, insanı yalnız ibadete değil; kul hakkına, rızık hukukuna, mahlûkata merhamete, toprağa, suya, ağaca, hayvana ve gelecek nesillere karşı mesuliyete de bağlar. İnsanın boğazındaki lokmaya el uzatan, emeğini gasp eden, tabiatı ganimet bilen, sonra da bunu bir başarı hikâyesi yahut kader nimeti gibi takdîm eden bir zihniyet, ne kadar dindar görünürse görünsün, itikadın mîzânından geçmekte zorlanır.
Bu yüzden takkeyi önümüze koyup sormamız gereken sual şudur:
Biz gerçekten itikadlı bir cemiyet mi inşa ediyoruz, yoksa dindarlığın sembollerini yeni tüketim düzeninin içine mi yerleştiriyoruz?
Bu sual acıdır, fakat zaruridir.
Çünkü fotoğraf bütünüyle parlak değildir. Bunu söylemek, dine, millete, muhafazakâr kesimlere yahut bu ülkenin manevî damarına haksızlık etmek değildir. Bilakis hakikate sadakatin gereğidir. İçimizde hâlâ çürük elmalar vardır. Emaneti ganimet telakkî edenler vardır. Makamı hizmet değil tahakküm vesilesi sayanlar vardır. Dini, ahlâkı ve maneviyatı kendi sınıfsal yükselişinin süsü hâline getirenler vardır. Halkın incinmiş hafızasını şahsî ikbaline basamak yapanlar vardır. Şükrü vitrine, tevazuyu dekora, ibadeti itibara, hayrı reklama, sadeliği markaya çevirenler vardır.
Ve bunların ne zaman, ne şekilde, hangi mîzânla ayıklanacağına dair de artık daha açık, daha cesur ve daha sahih bir hükme ihtiyacımız vardır.
Fakat bu ayıklama öfkeyle, linçle, kibirle yahut yeni bir dışlama diliyle yapılamaz. Çünkü mîzân, intikam hissiyle kurulmaz. Önce temyîz gerekir. Kimin gerçekten ıslaha muhtaç olduğu, kimin terbiyeye açık olduğu, kimin yalnız gösteriye kapıldığı, kimin ise hakikati bile isteye kirlettiği ayırt edilmelidir. Her zaaf aynı değildir; her hata aynı hükme tâbi tutulamaz. Fakat her şeyin üstü de “aman bölünmeyelim” diye örtülemez.
Zira çürük elmayı saklayan sepet, nihayetinde sağlam meyveyi de çürütür.
Tam da bu noktada “itikadlı nesil” tabiri, yalnız pedagojik bir tercih değil; medeniyet meselesidir. İtikadlı nesil, yalnız ritüel bilen nesil değildir. Yalnız görünür dindarlık taşıyan nesil değildir. Yalnız kimliğini müdafaa eden nesil de değildir. İtikadlı nesil, inandığı hakikati ahlâka, karaktere, emeğe, ilme, sanata, siyasete, iktisada ve gündelik hayata tercüme edebilen nesildir.
İtikadlı insan, yalnız camide değil; çarşıda da mîzân sahibidir.
Yalnız oruçta değil; kazançta da nefsine hudut koyar.
Yalnız duada değil; makamda da edep bilir.
Yalnız kendi sofrasındaki nimete değil; başkasının boğazındaki lokmaya da hürmet eder.
Yalnız kendi hanesinin bereketini değil; toprağın, suyun, ağacın, hayvanın ve gelecek nesillerin hakkını da emanet bilir.
Yalnız başörtüsünde, sakalda, tesbihte, seccadede değil; sözünde, bakışında, alışverişinde, yönetiminde, komşuluğunda, işçisine muamelesinde, devlet malına yaklaşımında ve tabiata karşı tavrında da imanının gereğini taşır.
İtikad, insanı yalnız ibadete değil; emanete bağlar.
İtikad, yalnız kimlik kazandırmaz; şahsiyet inşa eder.
İtikad, yalnız “biz kimiz” sualine cevap vermez; “biz neye lâyık olmalıyız” sualini de diri tutar.
Bu sebeple bugün yeni bir dindarlık tartışmasından daha fazlasına ihtiyacımız vardır. Yeni bir itikad, edep ve mîzân muhasebesine ihtiyacımız vardır. Çünkü dindarlık, itikadla derinleşmediğinde piyasanın, siyasetin, statünün ve gösterinin kolayca istismar edebileceği bir kabuğa dönüşür. İtikad ise o kabuğun içindeki cevherdir. Cevher kaybolduğunda kabuk ne kadar parlatılırsa parlatılsın, ortaya çıkan şey ancak altın varaklı bir boşluk olur.
Bugünün en büyük imtihanı da belki budur:
Dindarlığın görünürlüğünü artırırken itikadın derinliğini kaybetmemek.
Şükrü gösteriye, helali statüye, tevazuyu sahneye, maneviyatı markaya, ibadeti itibara, ahlâkı slogana çevirmemek.
İnsanların rızkına, emeğine, lokmasına, suyuna, toprağına ve istikbaline göz dikmiş bir hırs düzenini, dinî kavramlarla cilalayıp meşrulaştırmamak.
Ve en mühimi, başkalarının kusurlarını teşhir ederken kendi nefsimizi mîzânın dışında bırakmamak.
Çünkü hakikî itikad, başkasını tartmadan evvel kendini tartabilmektir.
Hakikî tevazu, sade görünmek değil; nefsin şişkinliğini indirebilmektir.
Hakikî şükür, nimeti sergilemek değil; nimetin emanet olduğunu unutmamaktır.
Hakikî helal hassasiyeti, yalnız lokmanın menşeini değil; o lokmanın ardındaki emeği, hakkı, rızayı, tabiatı ve adaleti de gözetebilmektir.
Hakikî dindarlık ise ancak itikadla kemâle erer.
Bu sebeple meselemiz yalnız altın varaklı salonlar, lüks merasimler yahut teşhir edilmiş muhafazakârlık değildir. Meselemiz, bu toprakların yeniden sahih bir şahsiyet, sahih bir mîzân ve sahih bir itikad terbiyesi kurup kuramayacağı meselesidir.
Ve kanaatimce bugün en çok buna muhtacız:
Dindarlığın vitrininden itikadın derûnuna; gösterinin gürültüsünden mîzânın sükûtuna; telâfi psikolojisinden emanet şuuruna doğru ağır, dürüst ve cesur bir dönüşe.