Millî Eğitim Bakanlığı’nın (MEB) 81 il müdürlüğüne gönderdiği yazılarda, öğretmenlerin Devlet Memurları Kanunu ve ilgili kılık-kıyafet yönetmeliklerine uygun hareket etmesi gerektiği belirtilmiştir. Okul ortamının ciddiyetiyle bağdaşmayan tayt, mini etek, tişört ve kot pantolon gibi kıyafetlerin tercih edilmemesi gerektiği bildirilmiştir. Erkek öğretmenlerin kişisel görünümlerinde aşırıya kaçmamaları ve uzun sakal bırakmamaları yönündeki mevcut kurallar hatırlatılmış; yayımlanan Öğretmen Önlüğü Standartları Kılavuzu ile de önlüklerin model, kumaş ve ölçüleri standart hale getirilmiştir.
İlk bakışta kamu hizmetinin gerektirdiği düzen, temsil ve meslekî ciddiyetin sağlanmasına yönelik bir kurallar bütünü olarak görülebilecek bu düzenlemeler, kadın ve erkek öğretmenlere yönelik hükümler karşılaştırıldığında daha derin bir boyuta taşınmaktadır. Kadın personele yönelik kolsuz ve açık yakalı giysiler, streç veya kot pantolonlar, diz üstü veya yırtmaçlı etekler ile terlik ve sandal tipi ayakkabılara ilişkin yasaklar; giysinin açıklığına, bedeni belirginleştirmesine ve eteğin uzunluğuna kadar uzanan ayrıntılı bir normatif çerçeve oluşturmaktadır. Erkek personele ilişkin kurallar ise daha çok kıyafetin genel düzeni, saç, sakal, ayakkabı, kravat ve çorap gibi unsurlar üzerinde yoğunlaşmaktadır. Bu farklılık, erkek bedeninin daha çok “düzenli ve bakımlı olma”, kadın bedeninin ise bunun yanında “uygun biçimde görünür olma” ölçütüne tabi tutulduğunu düşündürmektedir.
Kadın bedeninin nasıl görünmesi gerektiğine ilişkin bu ayrıntılı sınırların çizilmesi, kılık-kıyafet meselesini toplumsal cinsiyet, iktidar, beden ve meslekî özerklik ilişkileri bakımından tartışmaya açmaktadır. Eğitim sosyolojisi açısından temel soru, öğretmenin ne giymesi gerektiğinden önce, mesleğe uygun görünüşün kim tarafından ve hangi gerekçelerle tanımlandığıdır. Öğretmenliğin saygınlığı öncelikle alan bilgisi, pedagojik yeterlilik, etik sorumluluk ve öğrencilerle kurulan ilişkinin niteliği üzerinden oluşur. Kıyafet bu ilişkinin bütünüyle dışında olmayıp okul ortamında elbette anlam taşır; ancak görünüşe ilişkin ölçütler meslekî yeterliliğin önüne geçtiğinde, öğretmenin nasıl değerlendirileceği konusunda farklı bir öncelik sırası kurulmuş olur.
Meşru görünüşün kurulması: Bourdieu
Okul, bilgi aktarımının yanı sıra davranışların, beğenilerin ve uygunluk ölçütlerinin öğrenildiği toplumsal bir alandır. Bourdieu’nün habitus kavramı, insanların neyi doğal, ciddi, saygın veya uygunsuz bulduklarının toplumsal koşullar içinde şekillendiğini anlamaya yardımcı olur. Kıyafet seçimi de yalnızca bireysel zevkin ifadesi değildir; sınıfsal, kültürel ve kurumsal anlamlar taşır (Bourdieu, 2015a).
“Ciddi öğretmen” ya da “uygun öğretmen” imgeleri belirli görünüşlerle ilişkilendirildiğinde, bu ilişki zamanla kendiliğinden doğruymuş gibi algılanabilir. Oysa hangi kıyafetin mesleki saygınlığı temsil ettiği tarihî ve toplumsal olarak kurulmuş bir yargıdır. Bourdieu’nün sembolik iktidar yaklaşımı bakımından önemli olan, bir kurumun yalnızca mevcut ölçütleri uygulaması değil, hangi görünüşün meşru sayılacağını belirleme gücüne de sahip olmasıdır (Bourdieu, 1991). Bu nedenle kılık-kıyafet düzenlemesi, öğretmene ilişkin bir görünüş standardı koyarken aynı zamanda makbul öğretmen imgesinin sınırlarını çizer.
Bu sınıflandırmaların etkisi sürekli ve açık bir yaptırıma bağlı değildir. Bir görünüş ölçütü “mesleğin doğası” veya “kurumun ciddiyeti” olarak kabul gördüğünde, onun toplumsal kökeni gözden kaybolabilir. Bourdieu’nün sembolik şiddet ve yanlış tanıma kavramları, tarihî olarak kurulmuş bir ölçütün nasıl doğal ve tartışılmaz bir gereklilik gibi algılanabildiğini açıklamaya imkân verir (Bourdieu, 1991; Bourdieu & Passeron, 2015). Bu kavramlar, her kıyafet kuralının kendiliğinden sembolik şiddet oluşturduğunu söylemek için değil, kuralların gerekçelerinin neden sorgulanması gerektiğini göstermek için kullanılmalıdır.
Bourdieu’nün Eril Tahakküm çalışması bu tartışmanın bedensel yönünü de açar. Toplumsal cinsiyet hiyerarşileri yalnızca açık hükümlerle kurulmaz; duruş, hareket, görünüş ve gündelik alışkanlıklar üzerinden de yeniden üretilebilir (Bourdieu, 2015b). Kadın öğretmenin bedenini nasıl göstereceğine ilişkin ayrıntılı beklentiler, bu bakımdan, daha geniş toplumsal sınıflandırmaların okul içindeki karşılığı olarak incelenebilir.
Cinsiyetlere göre farklılaşan beklentiler: Connell
Connell’in toplumsal cinsiyet yaklaşımı, kadınlık ve erkekliğin yalnızca bireysel özellikler olmadığını; kurumların işleyişi ve gündelik pratikler içinde kurulduğunu vurgular. Erkeklik de tek ve değişmez bir kategori değildir. Farklı erkeklik biçimleri arasında hiyerarşiler bulunur; hegemonik erkeklik kavramı, belirli bir dönemde meşru ve üstün kabul edilen erkeklik modelini çözümlemek için kullanılır (Connell, 2019).
Bu çerçevede okul, toplumsal cinsiyet beklentilerinin yalnızca dışarıdan taşındığı bir yer değildir. Öğretmenlerin konuşması, davranması ve görünmesi hakkında konulan ölçütler, kadınlık ve erkekliğe ilişkin kabulleri okul yaşamında yeniden üretebilir. Erkek öğretmenden ağırlıklı olarak düzenli ve bakımlı olması, kadın öğretmenden ise buna ek olarak bedeninin görünürlüğünü belirli sınırlar içinde tutması bekleniyorsa, aynı meslekî statüye sahip kişiler farklı ölçütlerle değerlendirilmiş olur.
Buradan kadınların kıyafetine ilişkin hiçbir kurumsal kural konulamayacağı sonucu çıkmaz. İncelenmesi gereken, farklılığın meslekî işleve dayanan açık bir gerekçesinin bulunup bulunmadığıdır. Connell’in yaklaşımı, görünüşte bütün öğretmenlere yönelik bir düzenin uygulamada cinsiyet bakımından farklı beklentiler taşıyabileceğini görmeyi sağlar. Bourdieu’nün sınıflandırma ve beden üzerine çözümlemeleriyle birlikte düşünüldüğünde ise şu soru belirginleşir: Aynı işi yapan öğretmenlerin görünüşü neden aynı yoğunlukta denetlenmemektedir?
Disiplinin gündelik işleyişi: Foucault
Foucault’nun disiplin çözümlemesi, kılık-kıyafet kurallarının kurum içinde nasıl işlediğini açıklamak bakımından yararlıdır. Modern kurumlar yalnızca yasak koymaz; davranışları gözler, karşılaştırır ve normal kabul edilen ölçütlere göre değerlendirir. Okulda zamanın, mekânın ve davranışların düzenlenmesi bu sürecin örneklerindendir (Foucault, 1992). Öğretmen bu düzenin yalnızca uygulayıcısı değildir. Öğrencilerin davranışlarını değerlendiren kişi olarak kendisi de kurumsal değerlendirmeye tabidir. Kıyafetin modeli, kesimi ve beden üzerindeki görünümü ayrıntılı biçimde tarif edildiğinde, öğretmenin bedeni de bu değerlendirmenin konusu olur. Kuralların etkisi, dış denetimin bulunmadığı anlarda da sürebilir: Öğretmen, görünüşünü kurumsal olarak uygun sayılan öğretmen imgesine göre kendisi denetlemeye başlayabilir (Foucault, 1992).
Üç kuramsal yaklaşım burada farklı sorulara karşılık verir. Foucault, görünüşün kurumsal olarak nasıl düzenlendiğini; Bourdieu, uygunluk ölçütlerinin nasıl meşrulaşıp doğal kabul edilebildiğini; Connell ise bu ölçütlerin kadın ve erkek öğretmenler bakımından nasıl farklılaşabildiğini anlamaya yardımcı olur. Bu ayrım, aynı görüşlerin her başlıkta yeniden anlatılmasına gerek bırakmadan kılık-kıyafet tartışmasının kurumsal, sembolik ve toplumsal cinsiyet boyutlarını birlikte değerlendirmeyi sağlar.
Mesleki özerklik ve güven
Öğretmenin mevzuata ve meslek etiğine bağlı olması ile gündelik görünüşünün her ayrıntısının merkezî olarak belirlenmesi aynı şey değildir. Meslekî özerklik sınırsız kişisel tercih anlamına gelmez; öğretmenin sorumluluklarını yerine getirirken kendi muhakemesini kullanabileceği bir alanın tanınmasını gerektirir. Bu nedenle tartışma, öğretmenin istediği gibi giyinip giyinemeyeceği sorusuna indirgenmemelidir. Daha yerinde soru, bir görünüş kuralının eğitim ortamının işleyişiyle ne ölçüde ilişkili olduğu ve hangi noktada yetişkin bir meslek mensubunun kişisel alanını gereğinden fazla düzenlediğidir.
Öğretmenlik mesleğinin itibarı, yalnızca resmî unvandan ya da belirlenmiş bir görünüşten kaynaklanmaz. Toplumun öğretmene atfettiği bilgi, yetkinlik ve güven de bu itibarın parçasıdır. Bourdieu’nün sembolik sermaye kavramı, meslekî saygınlığın bu toplumsal tanınma boyutunu düşünmeye imkân verir (Bourdieu, 1991). Öğretmenin pedagojik kararlarına güven duyulurken gündelik görünüşüne ilişkin muhakemesine çok dar bir alan bırakılması, kurumsal güvenin sınırlarını görünür kılar. Kamu kurumlarında görünüş standartlarının bulunması tek başına tartışmalı değildir. Bu standartların meslekî işlevle bağlantısı, kadın ve erkek öğretmenlere uygulanışındaki eşitlik ve öğretmene bıraktığı karar alanı birlikte değerlendirilmelidir. Eğitim ortamını koruyan bir kural ile bedensel görünüşü ayrıntılı biçimde yöneten bir kural aynı gerekçeyle savunulamaz.
Sonuç
Öğretmenlerin kılık-kıyafetine ilişkin düzenlemeler, yalnızca hangi giysilerin uygun olduğuna dair idari tercihler değildir. Bu düzenlemeler öğretmenlik mesleğinin nasıl temsil edildiğini, öğretmenin profesyonel muhakemesine ne kadar güvenildiğini ve kadınlarla erkeklerden hangi görünüşlerin beklendiğini de ortaya koyar.
Bourdieu, uygun görünüş ölçütlerinin toplumsal olarak kurulmuş niteliğini; Connell, bu ölçütlerin toplumsal cinsiyet düzeniyle ilişkisini; Foucault ise gündelik kuralların beden üzerindeki disipliner işleyişini açıklamaktadır. Bu çerçevede bütün kıyafet kurallarını aynı biçimde değerlendirmek yerine, her kuralın meslekî gerekçesini, ölçülülüğünü ve cinsiyetler açısından sonuçlarını sorgulamak gerekir. Öğretmenden öğrencilerinin bağımsız muhakemesini geliştirmesi beklenirken, öğretmenin kendi meslekî kimliğini kurmasında ona ne kadar muhakeme alanı tanındığı da aynı sorgulamanın parçasıdır.
Kaynakça
Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power (G. Raymond & M. Adamson, Trans.; J. B. Thompson, Ed.). Harvard University Press.
Bourdieu, P. (2015a). Ayrım: Beğeni yargısının toplumsal eleştirisi (D. F. Şannan & A. G. Berkkurt, Çev.). Heretik.
Bourdieu, P. (2015b). Eril tahakküm (B. Yılmaz, Çev.). Bağlam Yayınları.
Bourdieu, P., & Passeron, J.-C. (2015). Yeniden üretim: Eğitim sistemine ilişkin bir teorinin ilkeleri (A. Sümer, L. Ünsaldı, & Ö. Akkaya, Çev.). Heretik Yayıncılık.
Connell, R. W. (2019). Erkeklikler (N. Konukcu, Çev.). Phoenix Yayınevi.
Foucault, M. (1992). Hapishanenin doğuşu (M. A. Kılıçbay, Çev.). İmge Kitabevi.
