• Kültür-Sanat

Şeyh ve Cemaat

“Hanlar gelip gidiyor, şeyh yerinde kalıyordu; yeni gelen han da çoğu zaman eskisi gibi onun duasına, aracılığına ve halk üzerindeki sözüne ihtiyaç duyuyordu. Şeyhe bağlanan kişi böylece, yönetimler değişirken yerinde duran bir otoriteye ve hangi han gelirse gelsin kendisine arka çıkacak bir koruyucuya kavuşuyordu.

Farklı mizaçlara açık olan dış halka her çeşit insanı içine alabiliyor, merkeze yaklaştıkça sıkılaşan kurallar da bu kalabalığı başıboş bırakmıyordu. Büyüyen topluluklarda otoritenin dağılması beklenir. Kâsânî’nin çevresinde ise halka genişledikçe şeyhin otoritesi de güçleniyordu, çünkü zikre başlamak için de, sohbete kabul edilmek için de, icazet almak için de onun izni gerekiyordu.”

Fikirtepe Medya’da daha önce yayımlanan “Dergâh ve Kapital”de, hiçbir resmî görevi olmadığı hâlde manevî otoriteyi, geniş bir mülkü ve saraya ulaşan bir ağı elinde toplayan Nakşibendî şeyhi Ubeydullah Ahrâr’ı anlatmıştık. Ardından “Kapital, İcazet ve Veraset”te bu üçlünün 1490’da Ahrâr’ın ölümüyle nasıl dağıldığına bakmış, mülkün vakıf yoluyla soyunda kaldığını, irşadın onun halifeleri üzerinden yürüdüğünü, saraya ulaşan ağı ise her kuşağın yeniden kurması gerektiğini irdelemiştik. Bu halifelerden Muhammed Kâdî’nin yanında yetişen Ahmed Kâsânî (1461-1542), Ahrâr’ın düzenini başka malzemelerle yeniden kurdu. Ondan sonra çocukları ve torunları şeyhliği de mülkü de babadan kalan bir hak gibi talep etmeye başladı. Kâsânî’nin oğullarından ayrılan kollar zamanla birbirine düşecekti. Sonradan Aktağlık ve Karatağlık diye anılacak taraflar arasındaki bu kavga, Doğu Türkistan’da YarkendHanlığı’nın bağımsızlığını yitirmesine kadar uzanacaktı. Oraya varmadan önce Kâsânî’ninyaptığı işi iki yazıda ele alacağız.

Kâsânî Semerkant yakınındaki bir köyde bir meclis kurdu ve o meclisi, birkaç Özbek sarayında söz sahibi olan, köyleri, adamları ve örgütü bulunan bir güç merkezine dönüştürdü. Kendisi bütün bunları irşadın ve şeriatı yaşatmanın gereği olarak anlattı. Kurduğu düzenin ne kadarının irşada, ne kadarının başka hesaplara hizmet ettiği, parçaları tek tek ele alındığında daha iyi anlaşılabilir. Bu yazıda şeyhin etrafında toplanan topluluğa, onu bir arada tutan kurallara ve insanların ona neden bağlandığına bakacağız; mülkü ve sarayı bir sonraki yazıya bırakacağız.

Kâsânî’nin ardında kalan otuz kadar risaleyi yan yana koyan kişi, önce bunların birbirine benzemediğini görür. Biri sultanlara seslenir ve hükümdarın tarikat içindeki yerini anlatır. Biri, Bâbürlü hanedanının kurucusu Bâbür’ün beyitleri üzerine yazılmıştır. Biri, bir Özbek sultanının isteğiyle Nakşibendî şeyhlerinin silsilesini anlatır. Biri meclise girenin nasıl oturacağını, nereye bakacağını, şeyhine nasıl hitap edeceğini öğretir. Biri şiir ve musiki dinlemenin caiz olup olmadığını tartışır. Biri zikir biçimlerini müridin derecesine göre ayırır. Üçü, yazarının kendi sözüyle, birer itiraza cevap olarak yazılmıştır. Hepsi aynı adamın kaleminden çıkmıştır ve çoğu, kendisine yöneltilmiş bir soruya, isteğe ya da itiraza verilmiş bir cevaptır. Bu cevapların kimlere yazıldığına bakınca, aynı kapıyı, tahttaki sultandan yolun başındaki müride kadar, konumları da ihtiyaçları da birbirinden çok farklı insanların çaldığı anlaşılır.

Kâsân’dan Dehbîd’e

Kâsânî, adını aldığı Kâsân’da doğmuştu. Menkıbe geleneği onu seyyid bir soya bağlar. Bu bağı yalnız menkıbe yazarları kurmamıştır. Kâsânî’yi ve onun soyundan gelen hocaları inceleyen Alexandre Papas’a göre şeyhin kendisi de nesebini birden fazla kutsal soya bağlamıştı. Papas bunu, müridlerinin yanı sıra tarikatın öteki şeyhlerine de söz geçiren bir önder olma iddia ve amacına bağlar. Peygamber soyundan gelmek bir şeyhin sözüne ayrı bir ağırlık katıyordu ve Kâsânî’nin bu soy iddiasını nüfuzunu artıran bir dayanak olarak da kullandığı düşünülebilir.

Kâsânî, medrese tahsili sırasında manevî bir cezbeye tutulmuş, bunun yol açtığı ruhî sıkıntıya çevresinde bir çare bulamayınca bir tavsiye üzerine Taşkent’e gitmişti. Orada Muhammed Kâdî’ye intisap etmiş, şeyhinin yanında on iki yıl kalmış, icazetini, yani irşad etme iznini alıp memleketine dönmüştü. Fakat Kâsân’da kalamadı. Şehir Özbeklerce kuşatıldığında, savunmayı üstlenen dinî ileri gelenlerle anlaşmazlığa düştü ve şehri terk etmek zorunda kaldı. Kâsânî’nin tam olarak ne yapmaya çalıştığını kaynaklar söylemiyor, ama şeyhin hayatını anlatan yazmaları inceleyen Bakhtiyar Babajanov’un tahminine göre onlara şehri teslim etmelerini öğütlüyordu, çünkü sultanlar arasındaki kavgalarda tarikat ehlinin masum kurbanların sayısını azaltmaya çalışması gerektiğini düşünüyordu. Şeyh ayrıldıktan sonra şehir düştü. Halk dövüldü, şehir yağmalandı, yöneticiler idam edildi.

Torununun, şeyhin ölümünden yetmiş beş yıl sonra derlediği menâkıb felaketin sebebini şöyle açıklar: O akılsız ve kibirli insanlar Hazret’e karşı gelmeye cüret etmiş ve hak ettikleri cezayı bulmuşlardı. Halbuki aynı olay şöyle de anlatılabilirdi: Şeyh işin nereye varacağını görmüş, kan dökülmesin diye uyarmış, lafı dinlenmeyince şehri terk etmişti ve tahmini doğru çıkmıştı. Anlatı bu yolu seçmiyor ve olup bitenleri, şeyhin lafını dinlemeyenlerin başına musibet geldiğini söyleyerek, âdeta onun gizli kudretinin bir delili olarak sunuyor. Elbette bu durumda şu soru da akla gelir: Şeyhin kudreti neden şehri yağmalayanlara engel olmadı? Bu soru sorulmaz, zira menâkıb geleneği her hâlükârda olayı şeyhin lehine yorumlar. Şüpheye, sorgulamaya yer bırakmaz. Şehri savunmayı üstlenenlerin bu ayrılışı nasıl karşıladığını ise bilmiyoruz, çünkü olaya dair elimizdeki anlatılar şeyhin çevresinden geliyor.

Yurdundan ayrılan Kâsânî, Semerkant yakınındaki Dehbîd köyüne yerleşti, dergâhını ve sohbet meclisini orada kurdu. Bu yeri seçmesinin bir sebebi vardı. Semerkant Ahrâr’ınşehriydi. Muhammed Kâdî’den aldığı icazet onu Ahrâr’ın çizgisine bağlıyordu ve bu bağ en çok orada işe yarardı. Şehir aynı zamanda Özbek hanedanı Şeybânîlerin merkezlerinden biriydi. Şeybânîler Mâverâünnehir’i tek bir başşehirden yönetmiyor, hanedanın erkek üyeleri arasında paylaştırıyordu. Buhara’da, Taşkent’te, Karmîne’de ayrı ayrı hanedan üyeleri hüküm sürüyor, hanedanın en yaşlısı büyük han sayılıyordu. Kâsânî’nin Dehbîd’de yaşadığı yılların çoğunda büyük hanın oturduğu yer, eski başşehir Semerkant’tı. Kâsân’ın dinî ileri gelenleriyle arası açılan şeyh, Ahrâr’ın şehrine ve büyük hanın sarayına yakın bu köyde kendi çevresini baştan kurabilirdi.

Meclisin Düzeni

Dehbîd’deki dergâh kurulduktan sonra onun meclisine kimlerin geldiğini en iyi Kâsânî’ninhayatını yazanlar söylüyor, çünkü onlar da oraya gelenlerdendi. Buharalı şair Kâsım Kâtib, gönül sıkıntısına düşünce dostlarının tavsiyesiyle önce Nakşibendî yolunun eski büyükleri olan Hâcegân şeyhlerinin mezarlarını dolaşmış, sonra onun kapısına gelmiş ve şeyhin ölümüne kadar yanından ayrılmamıştı. Medrese tahsilini bitirdikten sonra yetişkin bir adam olarak gelen Dost Muhammed el-Kişî yirmi beş yıl hizmetinde kalmış, şeyhin “özel işlerini” görmüştü. Şeybânîlerden kendini onun müridi sayan sultanlar da vardı.

Gönlü daralmış şair, şeyhin işlerini gören mürid, sultan, tüccar ve fakir aynı çevrede buluşuyordu. Ama hepsi şeyhe aynı ölçüde yakın değildi. En dışta dinleyip giden kalabalık vardı. Risaleler, yolun tadını almış tâliple kolay keramet umarak gelen heveskârı da birbirinden ayırıyordu. Şeyhe en yakın halkada ise onun sohbetine kabul edilen müridlerotururdu.

Kâsânî’ye göre bu topluluğun, yani Hâcegân yolunun sâlikleri (tarikata girip bu yolda ilerleyenler) için kâmil bir mürşidin sohbetinden daha iyi hiçbir zikir, fikir ya da amel yoktu. Onun sohbetinde bir anda elde edilen şey, uzun yıllar zikirle elde edilemezdi. Buradaki sohbet bizim bildiğimiz karşılıklı konuşma değil, şeyhin yakınında bulunmak ve onun feyzinden pay almaktı. Âdâbü’s-sâlikîn adlı risalesinde müridin şeyhin huzurunda “gassâlin elindeki ölü gibi” durmasını, bakışını onun iki kaşının arasına toplamasını, zarurî bir ihtiyaç için bile meclisi terk etmemesini istiyordu. Bu konuda yirmi altı kural koymuştu. Mürid, başında yabani bir kuş oturuyormuş gibi oturacaktı; tek kılı kıpırdasa kuş uçardı. Güçlüğe düştüğünde de pîre soru sormayacaktı, çünkü sohbet güçlüklerin bakırını altına çeviren bir kimyaydı ve soru sormak edepsizliğin kemaliydi. Sorulduğunda alçak sesle cevap vermesi, mecliste namazdaki gibi omuz omuza, diz dize oturması isteniyordu.

Bu kuralların çoğu tasavvufun âdâb denen edep geleneğinde yenilik değildi. Sohbet Hâcegânyolunda Kâsânî’den çok önce de merkezdeydi. Kâsânî’nin farkı, sohbete alışılmıştan daha büyük bir yer vermesi ve onu, müridin oturuşundan bakışına ve sesine kadar her ayrıntısıyla düzenleyen yazılı kurallara bağlamasıydı. Bu kadar çok ve bu kadar ayrıntılı kural koymasını, kapısına gelen dağınık kalabalığı tek bir iradeye bağlı, disiplinli bir topluluğa dönüştürme çabası olarak okumak mümkündür. Aynı duruşla oturan, birlikte susan ve bakışlarını tek bir yüzde toplayan müridler, bu kuralları bilmeyenlerden ayrı bir “biz” olduklarını her mecliste yeniden hissederdi. Kuralların ağır olması da bu aidiyeti güçlendirirdi. Sosyal psikologlar Elliot Aronson ile Judson Mills’in bir deneyi, insanın ait olmak için bedel ödediği grubu daha değerli bulduğunu gösterir.

Yıllarca şeyhinin önünde kıpırdamadan oturan mürid, itaati zihniyle olduğu kadar bedeniyle de öğrenmiş olurdu. Fransız düşünür Michel Foucault, manastırdan kışlaya uzanan disiplin kurumlarında bedenin en küçük hareketini düzenleyen kuralların “itaatkâr bedenler” ürettiğini, zorlamanın zamanla alışkanlığa dönüştüğünü söyler. Yazıya geçen kurallar, şeyhin bulunmadığı meclislerde de aynı biçimde uygulanabiliyordu.

Şeyh olmanın yolu da bu kurallarla çiziliyordu. Kemale ermeden irşada kalkışmak edepsizlikti. Pîri hayattayken şeyhlik yoluna girmemek bu topluluğun sünnetiydi. Risalenin Türk şeyhleri dediği Yesevî çevrelerin birkaç gün içinde birine icazet verip onu şeyh yapan usulü, onun gözünde şeyhlikle müridliği birbirine karıştırmaktı. Bu farklar birkaç işe birden yarıyordu. Sohbeti zikrin de üstüne koymak, müridin ilerlemesini kendi çabasından çok şeyhe yakınlığına bağlıyordu. Yola girenin en değerli kazancı şeyhin huzurunda geçirdiği zamandı ve o huzura kimin, ne kadar gireceğine şeyh karar veriyordu. Şeyhliğe geçişi sıkı kurallara bağlamak da iki sonuç doğuruyordu. Kâsânî hayattayken çevresinden hiç kimse kendi meclisini kurup onunla yarışamazdı. Kolay icazet veren rakip çevreler de bu ölçüyle gayrimeşru sayılabiliyordu. Böylece kimin ne zaman şeyh olacağına onun yazdığı kurallar karar verdi. Bu düzenin bir zaafı da vardı. Şeyh yaşadıkça bütün iddiaları dizginleyen kural, onun ölümüyle hepsini serbest bırakacaktı.

Âdâb risalesi şeyhi Tanrı’ya giden yolda yalnızca bir merdiven sayıyor, kemale eren müridin sonunda bu merdiveni bırakacağını söylüyordu. Teslimiyetinin şeyh aracılığıyla Tanrı’ya yöneldiğine inanan mürid, en ağır itaati bile bir alçalma olarak görmezdi. Şeyhe yönelen bir kuşku ise Tanrı’ya giden yolun kendisine yönelmiş sayılabilirdi. Menâkıbın Kâsân felaketini anlatırken şeyhin kudretini hiç sorgulamaması da, pîre soru sormayı edepsizlik sayan bu anlayışın bir devamı olarak okunabilir. Sigmund Freud, kiliseyi ve orduyu örnek olarak seçtiği kitle psikolojisi incelemesinde, üyelerin aynı önderi kendi ideallerinin yerine koyduklarını ve birbirleriyle de bu ortak bağ üzerinden özdeşleştiklerini söyler. Pîri Tanrı’ya giden yol olarak gören müridler de birbirlerine şeyhleri aracılığıyla bağlanıyordu.

Risale, kıskanç pîrler de olduğu için müridin hâllerini pîrine anlatmamasını öğütlüyordu. İlerleyen mürid bunu belli etmeyecek, şeyhle mürid arasındaki sıra da sarsılmayacaktı. Merdiveni bırakma vaadi müride bir gün şeyhe ihtiyaç duymayacağı umudunu veriyordu. Ama o günün ne zaman geleceğine icazeti veren şeyh karar verdiği için bu umut müridi şeyhe daha sıkı bağlıyordu.

Geniş Kapı

Meclisin kuralları sıkıydı, kapısı ise geniş tutuldu. Kâsânî içerideki disiplinden taviz vermiyor, fakat yolun uygulamalarına dair ölçüleri esnetiyor ve böylece farklı alışkanlıklardan ve eğilimlerden gelen insanları kendi çevresinde toplayabiliyordu. Bunun en açık örneği zikirdi. Nakşibendî yolunu öteki tarikatlardan ayıran en belirgin uygulama sessiz zikirdi. Kâsânî ise sesli zikirle sessiz zikri birbirini dışlayan iki aidiyet unsuru olarak sunmuyor, Nakşibendî büyüklerinin sessiz zikri tercih ettiğini, ama gerektiğinde sesli zikri de yaptıklarını söylüyordu. Bâbür’ün beyitleri üzerine yazdığı risalede ölçüyü muhatabın yatkınlığına bağlıyor ve Ahmed Yesevî’yi örnek gösteriyordu. Anlattığına göre Yesevî Türkistan’a gönderildiğinde oranın halkının sessiz zikre yatkın olmadığını görmüş ve hemen sesli zikir yolunu tutmuştu. Yine de Kâsânî zikre başlamayı kâmil şeyhin iznine bağlıyordu. Aynı esnekliği semâda, yani şiir ve musiki dinlemede de gösteriyordu. Bu konuda yazdığı risalede Gazâlî’den uzunca bir alıntı yapıyor, ama Gazâlî’nin semânın sınırlarını ve sakıncalarını anlattığı bölümleri almıyordu. Ahrâr’ın kanun ve ney dinlediğini anlatıyor, sessiz zikri benimsediği kaydedilen bu şeyhi semâya tanık gösteriyordu.

Kâsânî’nin risalelerini inceleyen Victoria Gardner zikir ve semâdaki bu esnekliğin bir hesabı da olabileceği üzerinde durur. Kâsânî dergâhını Dehbîd’de kurduğunda Ahrâr çoktan ölmüştü, ama bölgede itibarını ona ya da başka eski şeyhlere dayandıran aileler vardı. Ahrâr’ın kendi torunları da bunların arasındaydı. Müridler, hamiler ve bağışlar için bu ailelerle rekabet yaşanıyordu. Kâsânî’nin onlardan ayrışması gerekiyordu ve bunun yollarından biri, Ahrâr’ınöne çıkarmadığı uygulamalara sahip çıkmak olabilirdi. Rekabet yalnız şeyh aileleriyle sınırlı değildi. Din âlimleri de bu topluluğun uygulamalarını sorguluyordu. Kâsânî, semâ risalesini âlimlerin semâ yapan topluluğu gayrimeşru saymaları üzerine yazmıştı. Fakihlere karşı tonu ise çoğunlukla yumuşaktı. “Bazı” âlimler diye yazıyor, “bir fakih sûfî olabilir, bir sûfî fakih olmaz” diyordu. Yine de fakihlerin bu topluluk karşısındaki hâlini firavunların peygamberler karşısındaki hâline benzeten eski bir sözü aktarmaktan geri durmuyordu. Gardner bu ayrışma çabasını iki türlü okumaya açık bırakır. Kuşkucu bir göz burada toplumsal sermaye devşirme hesabı görür, daha az kuşkucu bir göz halkı Tanrı’nın iradesiyle uyuma getirme gayreti görür. Kapı genişledikçe şeyhe bağlananların sayısı, onunla birlikte itibarı ve bağışları da artıyor olmalıydı.

Bu kadar çok insanın Kâsânî’ye neden bağlandığını dönemin şartları da açıklar. Semerkant gibi şehirler bir handan ötekine geçiyor, ertesi yıl kimin hükmedeceğini kimse bilemiyordu. Kâsânî’nin başına gelenler, bir şehrin el değiştirmesinin halka neye mal olabileceğini göstermişti. Böyle bir dünyada şeyhin meclisinde kimin nereye oturacağı, ne zaman konuşacağı, huzurda nasıl duracağı önceden belliydi. İnsanları oraya elbette vaat edilen manevî hâl çekiyordu, ama onları orada tutan sebeplerden biri de bu düzenin verdiği güvendi. Bu güvenin siyasî bir yanı da vardı. Hanlar gelip gidiyor, şeyh yerinde kalıyordu; yeni gelen han da çoğu zaman eskisi gibi onun duasına, aracılığına ve halk üzerindeki sözüne ihtiyaç duyuyordu. Şeyhe bağlanan kişi böylece, yönetimler değişirken yerinde duran bir otoriteye ve hangi han gelirse gelsin kendisine arka çıkacak bir koruyucuya kavuşuyordu.

Farklı mizaçlara açık olan dış halka her çeşit insanı içine alabiliyor, merkeze yaklaştıkça sıkılaşan kurallar da bu kalabalığı başıboş bırakmıyordu. Büyüyen topluluklarda otoritenin dağılması beklenir. Kâsânî’nin çevresinde ise halka genişledikçe şeyhin otoritesi de güçleniyordu, çünkü zikre başlamak için de, sohbete kabul edilmek için de, icazet almak için de onun izni gerekiyordu.

Bu otorite meclisin duvarları içinde kalmayacaktı. Şeyhin etrafında toplanan topluluk zamanla köyler edinecek, bağışlarla zenginleşecek ve sultanlarla ilişki kuracaktı. Bir sonraki yazıda bu servetin ve nüfuzun nasıl kazanıldığını, şeyhin ölümünden sonra da mirası üzerinde başlayan çekişmeyi izleyeceğiz.

Yararlandığımız kaynaklar

Aronson, Elliot ve Judson Mills. “The Effect of Severity of Initiation on Liking for a Group.” Journal of Abnormal and Social Psychology 59, sy. 2 (1959): 177-181.

Babajanov, Bakhtiyar. “Biographies of Makhdūm-i Aʿẓam al-Kāsānī al-Dahbīdī, Shaykh of the Sixteenth-Century Naqshbandīya.” Manuscripta Orientalia 5, sy. 2 (1999): 3-8.

Foucault, Michel. Hapishanenin Doğuşu. Çev. Mehmet Ali Kılıçbay. Ankara: İmge Kitabevi, 1992.

Freud, Sigmund. Kitle Psikolojisi ve Benlik Analizi. Çev. Saffet Emrem. İstanbul: Can Yayınları, 2023.

Gardner, Victoria R. “The Written Representations of a Central Asian Sufi Shaykh: Ahmadibn Mawlana Jalal al-Din Khwajagi Kasani Makhdum-i Aʿzam (d. 1542).” Doktora tezi, University of Michigan, 2006.

McChesney, Robert D. “Central Asia vi. In the 16th-18th Centuries.” Encyclopaedia Iranica, c. V, fas. 2. 1990. https://iranicaonline.org/articles/central-asia-vi

Papas, Alexandre. “Cheikhs et sultans en Asie centrale au XVIe siècle: Une analyse de la Risâla-yi tanbîh al-salâtîn d’Ahmad Kâsânî Dahbidî.” L’autorité religieuse et ses limites en terres d’islam içinde, ed. Nathalie Clayer, Alexandre Papas ve BenoîtFliche, 11-31. Leiden: Brill, 2013.

Papas, Alexandre. “No Sufism without Sufi Order: Rethinking Tarîqa and Adab with AhmadKâsânî Dahbidî (1461-1542).” Kyoto Bulletin of Islamic Area Studies 2, sy. 1 (2008): 4-22.

Papas, Alexandre. “Shaykh Succession in the Classical Naqshbandiyya: Spirituality, Heredityand the Question of Body.” Asian and African Area Studies 7, sy. 1 (2007): 36-49.

Togan, İsenbike. “Chinese Turkestan v. Under the Khojas.” Encyclopaedia Iranica, c. V, fas. 5, 474-476. 1991; güncelleme 2013. https://www.iranicaonline.org/articles/chinese-turkestan-v/

Tosun, Necdet. “Kâsânî, Ahmed.” TDV İslâm Ansiklopedisi içinde, c. 24, 531-532. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2001. https://islamansiklopedisi.org.tr/kasani-ahmed

Visited 1 times, 1 visit(s) today

Close