2025 yılında patlak veren Çin-Japonya diplomatik krizi, sadece iki komşu devlet arasındaki geçici bir anlaşmazlık değil, Doğu Asya’nın derinliklerinde yatan tarihsel travmaların, kimlik çatışmalarının ve küresel güç kaymalarının bir volkan gibi yüzeye çıkmasıdır. Bu krizin doğasını anlamak için güncel siyasi demeçlerin ötesine geçerek, 1895 Shimonoseki Antlaşması’ndan II. Dünya Savaşı’na, Soğuk Savaş’ın ideolojik bölünmüşlüğünden modern dönemin teknolojik casusluk savaşlarına kadar uzanan devasa bir hafıza haritasını okumak gerekir. 2025 yılındaki gerilimin temelinde, Çin’in “ulusal aşağılanma yüzyılı” olarak kodladığı geçmişin hesabını sorma arzusu ile Japonya’nın pasifist kimliğini terk ederek bölgesel bir güvenlik aktörüne dönüşme çabası yatmaktadır. Bu iki zıt vizyonun en somut ve kırılgan çatışma alanı ise Tayvan’dır. Tayvan, bu krizde yalnızca bir toprak parçası değil; deniz yollarının kontrolü, yarı iletken teknolojisinin hakimiyeti ve tarihsel onurun sembolü olarak jeopolitik bir kilit noktası işlevi görmektedir.
İlişkilerin tarihsel kırılma noktaları, bugünkü krizin genetik kodlarını oluşturmaktadır. Japonya’nın Meiji döneminde başlattığı modernleşme ve ardından gelen yayılmacı politikalar, Çin’in kolektif belleğinde silinmez yaralar açmıştır. Nanking Katliamı gibi acı hatıralar, Pekin yönetimi tarafından bugün bile toplumsal mobilizasyon ve ulusal birlik aracı olarak kullanılmaktadır. Çin için güçlenmek, bu tarihsel borcun ödenmesi ve Asya’daki doğal liderlik konumuna geri dönmek anlamına gelirken; Japonya için bu durum, II. Dünya Savaşı sonrasında ABD koruması altında kurulan pasifist ve refah odaklı düzenin varoluşsal bir tehdit altına girmesi demektir. 1972’deki diplomatik normalleşme, bu derin nefreti bir süreliğine dondurmuş ve ekonomik işbirliğine alan açmış olsa da, güvenlik alanındaki yapısal güvensizlik hiçbir zaman tam anlamıyla giderilememiştir. Ekonomik bağımlılığın çatışmayı engelleyeceği yönündeki liberal iyimserlik, 2025 yılında yerini realist bir “güvenlik ikilemine” bırakmıştır.
Krizin tetikleyicisi olan resmi açıklamalar ve özellikle Japonya’nın Tayvan’ın güvenliğini kendi ulusal savunmasıyla eşdeğer tutan yeni doktrini, Pekin tarafından “kırmızı çizginin” aşılması olarak yorumlanmıştır. Bu noktada diplomasi, yerini hızlı bir askeri tırmanışa bırakmıştır. Çin’in “Justice Mission 2025” gibi isimlerle yürüttüğü devasa tatbikatlar, Tayvan’ı fiilen kuşatma provası yaparken; Japonya’nın savunma bütçesini rekor seviyelere çıkarması bölgedeki silahlanma yarışını yeni bir boyuta taşımıştır. Bu askeri hareketlilik, sadece klasik anlamda gemilerin ve uçakların sahaya sürülmesi değildir; aynı zamanda dezenformasyon, siber saldırılar ve “gri bölge” operasyonlarıyla harmanlanmış hibrit bir savaşın parçasıdır. Taraflar, doğrudan sıcak bir çatışmaya girmeksizin birbirlerinin direncini kırmak, karar alma mekanizmalarını felç etmek ve uluslararası kamuoyunda meşruiyet kazanmak için psikolojik harp yöntemlerini en uç sınırlarda kullanmaktadır.
Özellikle Tayvan üzerindeki baskı, Japonya-ABD güvenlik ittifakını daha da pekiştirmiş ve bölgeyi bloklaşmaya doğru sürüklemiştir. Japonya’nın pasif savunmadan “aktif caydırıcılığa” geçişi, anayasal sınırlamaların fiilen esnetilmesi anlamına gelmektedir. Bu durum, Çin tarafından “Japon militarizminin yeniden doğuşu” olarak lanse edilerek bölgesel bir korku iklimi yaratılmasına hizmet etmektedir. Buna karşılık Çin, “bütüncül güvenlik” anlayışıyla iç politik meşruiyetini dış tehditler üzerinden inşa etmekte, egemenlik hassasiyetini her türlü ekonomik ve diplomatik diyaloğun önüne koymaktadır. Senkaku/Diaoyu Adaları gibi deniz yetki alanlarındaki ihtilaflar, bu gerilimin günlük pratikteki sürtünme noktalarıdır. Küçük adacıklar etrafındaki devriyeler, aslında iki dev gücün Pasifik’teki hâkimiyet iradesinin birer mikro-çatışma örneğidir.
Modern krizin yönetilmesindeki en büyük zorluk, geleneksel arabuluculuk mekanizmalarının etkisiz kalmasıdır. ABD’nin tarafsız bir hakem olmaktan ziyade Japonya’nın müttefiki olarak konumlanması, Çin’in Batılı çözüm önerilerine kuşkuyla bakmasına neden olmaktadır. Bu durum, kriz yönetimini doğrudan askeri hatlar ve “sıcak iletişim” kanallarına bağımlı kılmaktadır. Ancak karşılıklı nefret ve tarihsel şüphe o kadar yoğundur ki, kazara yaşanabilecek bir çarpışmanın veya yanlış bir radar kilitlemesinin topyekûn bir savaşa dönüşme riski her zamankinden fazladır. Her iki tarafta da yükselen milliyetçilik, liderlerin diplomatik geri adım atmasını zorlaştırmakta; çünkü her taviz, iç kamuoyunda bir “onur kırılması” olarak pazarlanmaktadır. Dolayısıyla 2025 krizi, sadece profesyonel diplomatların değil, kışkırtılmış kitlelerin ve sosyal medyadaki dijital propagandacıların da müdahil olduğu kontrolsüz bir sürece dönüşmüştür.
Bölgesel aktörlerin konumlanışı da bu krizin küresel etkilerini artırmaktadır. Avustralya ve Güney Kore gibi devletlerin güvenlik doktrinlerini Japonya-ABD eksenine daha fazla entegre etmesi, Çin’in kendisini çevrelenmiş hissetmesine yol açmakta, bu da Pekin’i daha sert ve zorlayıcı önlemler almaya itmektedir. Deniz ticaret hatlarının ve enerji koridorlarının bu gerilimli bölgeden geçmesi, Asya-Pasifik’teki bir tıkanıklığın küresel ekonomide zincirleme bir çöküşe yol açabileceği gerçeğini hatırlatmaktadır. Sonuç olarak 2025 krizinin mirası, Hint-Pasifik güvenlik mimarisinin artık geri dönülemez bir şekilde dönüştüğünü göstermektedir. Bu kriz, geçici bir diplomatik tıkanıklık değil; tarihin gölgesinde şekillenen yeni bir soğuk savaşın, bilginin, teknolojinin ve kimliğin silah haline getirildiği bir dönemin ilk büyük sarsıntısıdır. Bölgede kalıcı bir barış, ancak her iki ülkenin de tarihlerini siyasi bir silah olarak kullanmaktan vazgeçmeleriyle mümkün olabilir ki, mevcut konjonktürde bu ihtimal oldukça uzak görünmektedir.
2025 Çin-Japonya diplomatik krizi, nihayetinde sadece bölgesel bir sınır anlaşmazlığı veya geçici bir siyasi sürtüşme değil; kökleri yüzyıllar öncesine dayanan tarihsel travmaların, modernleşen savunma doktrinlerinin ve küresel güç rekabetinin Hint-Pasifik sahasındaki kaçınılmaz bir çarpışmasıdır. Bu süreç, Japonya’nın pasifist mirasından sıyrılarak aktif bir caydırıcılık modeline yönelmesi ve Çin’in “ulusal aşağılanma yüzyılı”nı telafi etme arzusuyla Tayvan’ı varoluşsal bir egemenlik meselesi haline getirmesiyle yapısal bir nitelik kazanmıştır. Klasik diplomasi yöntemlerinin yetersiz kaldığı bu kriz ortamında; gri bölge operasyonları, siber-psikolojik harp teknikleri ve asimetrik istihbarat rekabeti, güvenliği yalnızca askeri bir olgu olmaktan çıkarıp toplumsal algıların ve tarihsel hafızanın yönetildiği hibrit bir savaş alanına dönüştürmüştür.
Doğu Asya’da kalıcı bir istikrarın tesisi, tarafların askeri güç biriktirme yarışından ziyade karşılıklı inşa edilen düşmanlık anlatılarını yapısal olarak dönüştürebilme kapasitelerine bağlıdır; zira mevcut stratejik kültür ve güvenlik ikilemi sürdüğü müddetçe bölge, her an sıcak çatışmaya evrilebilecek kırılgan bir denge statüsünde kalmaya mahkûm görünmektedir.
